José Saramago - De Stad der Zienden

Openingszin: "Bar weer om te stemmen, verzuchtte de voorzitter van stembureau nummer veertien nadat hij zijn druipende paraplu met een ruk had gesloten en zich had ontdaan van zijn regenjas, die hem nauwelijks tot nut was geweest bij het sprintje van veertig meter van de plek waar hij zijn auto had neergezet naar de deur waar hij net met bonkend hart door naar was binnengekomen."
Score: ****

In een niet bij naam genoemd land is de uitslag van de verkiezingen op zijn minst bijzonder te noemen. Zeventig procent van de kiezers in de hoofdstad heeft blanco gestemd. In paniek organiseert de regering nieuwe verkiezingen in de stad en deze keer stemt meer dan tachtig procent blanco. Volgens de regering is dit het werk van activisten die de democratie in gevaar willen brengen. Om de inwoners op andere gedachten te brengen, trekken de ministers en het ganse politieapparaat zich terug uit de hoofdstad. Als er chaos en geweld uitbreekt, dan zullen de kiezers wel snel anders piepen en de volgende keer braaf hun stem uitbrengen op een van de drie partijen, zo redeneren de ministers. Maar alles blijkt anders te verlopen dan verwacht…

In een tijd waarin onze regeringsleiders zich bezighouden met allerlei politieke spelletjes waar niemand wat aan heeft, is de kloof tussen de burger en de politiek groter dan ooit. Misschien moeten we bij de volgende verkiezingen ook maar eens met zijn allen blanco gaan stemmen. Want hoeveel is onze stem eigenlijk waard in ons huidige, zogezegd democratisch bestel? Dit is het uitgangspunt van De Stad der Zienden. José Saramago loopt duidelijk niet hoog op met politici. Het beeld dat hij schetst van de president, de premier en de ministers van Binnenlandse Zaken en Defensie is echter erg herkenbaar. Ze vallen op door hun kinderachtige machtsspelletjes, hun verborgen agenda en hun pompeus taalgebruik.

De titel van het boek verwijst naar het bekendste boek van José Saramago: De Stad der Blinden. Toch is het geen vervolgroman. Pas in het tweede helft van het boek wordt de link duidelijk, maar eigenlijk kan je beide romans los van elkaar lezen. De Stad der Zienden haalt echter niet het niveau van De Stad der Blinden. Saramago laat het in het tweede helft van het boek wat afweten. Een commissaris gaat in de hoofdstad op zoek naar de aanstichter van het massale blancostemmen en komt hierdoor in contact met enkele personages die we nog kennen uit De Stad der Blinden. Maar deze verhaallijn is lang niet zo boeiend als het begin van het boek en is bij momenten langdradig.

Toch is De Stad der Zienden meer dan het lezen waard, vooral door de weergaloze schrijfstijl (en de prima vertaling hiervan) van Saramago. Die heerlijk ironische vertelstijl is echt verslavend. Regelmatig dwaalt de verteller af van zijn verhaal en dat levert erg vermakelijke fragmenten op. Een voorbeeld: "In een fractie van een seconde was de hoeveelheid zand in het bovenste deel van de zandloper flink afgenomen, de minuscule korreltjes spoedden zich naar het gat, elk ervan met de wens sneller te zijn dan de rest, de tijd is zo menselijk, soms krijgt hij het ene been haast niet voor het andere, maar andere keren rent en springt hij als een hert, wat welbeschouwd nog bescheiden is uitgedrukt, want de jachtluipaard, ofwel cheeta, is het allersnelste dier, en toch zeg je niet gauw van iemand Hij rent en springt als een jachtluipaard, misschien omdat die eerste vergelijking stamt uit de magische late middeleeuwen, toen ridders op hertenjacht gingen en nog niemand de jachtluipaard had zien gaan of zelfs maar weet had van zijn bestaan. Talen zijn behoudend, ze torsen hun archieven met zich mee en hebben een hekel aan modernisering."

Door het wat mindere tweede deel en het vreemde einde, is De Stad der Zienden zeker geen meesterwerk. Maar net als al het werk van José Saramago heb ik dit boek weer met plezier gelezen. De Portugese Nobelprijswinnaar is ondertussen al een krasse tachtiger, maar ik hoop dat hij ons toch nog enkele nieuwe boeken kan schenken.

De Stad der Zienden - oorspronkelijke titel Ensaio sobre a Lucidez - verscheen bij uitgeverij Meulenhoff (2005) en telt 319 blz. Vertaling: Maartje de Kort.